Á réttri hillu

Guðmundur Krukkan hafði fundist á legsteini og var af ókunnum uppruna og alls ekki hérlendur. Hann átti eigið hús en ég var engu að síður beðin fyrir hann svo hann flutti til mín í meðalstóra glerkrukku með smágötóttu járnloki. Þar gaf ég honum nafn, bjó beð af mosa og færði honum salatblöð sem hann nagaði sig gegnum. Einstöku sinnum fór hann í lengri ferðalög, sem hófust í lófa mínum. Þá var hann fyrst grafkyrr í góða stund, svo komu hornin hægt og varlega fram og svo líkaminn allur. Hann rann af stað eftir heitri húðinni alla leið upp á olnboga og skildi eftir sig silfurslóð. Við undum okkur vel um hríð en seint um haustið seig hann fyrir ætternisstapa og lauk lífi sínu í eigin húsi án þess að kveðja. Hann hefur verið mér minnisstæður, þessi litli ókunni snigill sem snerti húð mína og hjarta.

Um tíma var Guðmundur Krukkan á hillunni í sínu glerhúsi og við hlið hans í miklu stærri krukku hunangsflugudrotting sem hafði vaknað fyrst af öllum í miðju páskahreti og verið færð Náttúrufræðistofnun og ég tók að mér að annast hana fram í hlýindi. Ég gaf henni sykurmola og blómknúppa að sjúga og rósablöð að sofa á. Svo voru þarna tveir bláir búrfuglar á sömu hillu og risakötturinn Guðbrandur úr Svarfaðardal sem ég gætti um tíma fyrir langförula vinkonu mændi á þá langeygur. Já, við vorum þarna öll saman á réttri hillu þetta sumar.

Hákarl

Ég stíg út úr bílnum á hlaðinu við kirkjuna um nónbil. Teygi úr mér eftir langa ökuferðina og horfi út yfir Borgarfjörð eystri lygnan og svalspakan líkt og Bakkagerðisþorpið sem kúrir hér við ysta haf. Það er töfrandi í sumarblíðunni á sinn snaggaralega hátt en á til að vera nöturlegt þegar vetrarveður og sjógangur eru búin að lemja á því þannig að gluggahlerar og varnargarðar mega sín lítils.

Meðan ég virði fyrir mér hina alíslensku timburkirkju sem er heiðarleikinn uppmálaður í látleysi sínu rennir annar bíll í hlaðið en leggur þeim megin á stæðinu sem íbúðarhús standa. Út úr bílnum svippar sér maður við aldur, þrekinn og veðraður en einhvern veginn léttur á sér eins og sumargolan. Hann brosir til mín þvert yfir malarstæðið og kemur í humátt að mér svo ég geng til móts við hann, kann ekki við að látast ekki sjá hann þó ég hafi erindum að gegna við kirkjuna. Hún verður að bíða ögn.

Maðurinn kynnir sig með nafni og þéttu handarbandi og við tökum upp rabb um daginn og veginn. Hann kveðst búa í húsinu því arna á bak við sig og hafi verið að koma frá að kaupa sér hákarl. Fiskar í þeim orðum plastdall upp úr vasa brúna ullarjakkans sem hann klæðist, losar fimlega með gildum, vinnulúnum fingrunum upp plastlokið og otar öskjunni að mér. Býður mér að gjöra svo vel að fá mér, þetta sé hreint öndvegis hákarl, já sá besti í landinu og afbragðsvel verkaður og kæstur. Því miður sé þó dálítil nál í bitunum svo hákarlinn sé kannski ekki eins bragðsterkur og best verði á kosið. Þetta er augljóslega maður sem hefur tímann fyrir sér og vill félagsskap ef þess er nokkur kostur.

Nú er ég í vandræðum. Vegna þess að bíllinn er þrælmerktur dagblaðinu sem ég vinn fyrir sem blaðamaður og ég á mikið undir að eiga góð samskipti við heimafólk get ég ekki verið þekkt fyrir að hafna þessu kostaboði. Að segja eins og er að ég beinlínis hati hákarl og muni sjálfsagt detta niður dauð ef ég reyni að smakka á þessum skíthvítu, fingurþykku bitum sem mara ókræsilegir í boxinu. Ég get ekki annað en þegið bitann, heiður minn og blaðsins er í húfi. Brosi þess vegna mínu blíðasta og segi að auðvitað jafnist ekkert á við almennilegan hákarl nema ef vera skyldi brennivínið sem helst þurfi með honum og næli mér með framboðnum tannstöngli í bita. Legg hann á tunguna og bý mig undir að æla yfir manninn. Lyktin er af ammóníaki og áferðin í munninum eins og hvelja, sleip og seig. Mér bjargar að bitinn er freðinn og ég get kyngt honum sæmilega heilum án þess að hann skilji eftir sig mikinn viðbjóð í munni mínum.
Eins og á hinu árlega þorrablóti líður mér óttalega kjánalega yfir að geta ekki borðað hákarl svo sómi sé að, ekki síst vegna þess að forfeðurnir lifðu með hákarlsáti af alls kyns harðindi. Hákarlsáts formæðra mun þó að engu getið í sögu landsins og ég feta í fótspor þeirra hvað þetta varðar.

Borgfirðingurinn, sem sannarlega er enginn lognhattur, otar aftur að mér öskjunni en nú er ég búin að standa mína plikt og virða hans kúltúr. Ég afþakka pent og spyr um gæftir til að beina athygli mannsins eitthvað annað. Hann gefur svo sem ekkert út á þær, veiðin hafi verið dræm og smábátasjómenn lepji dauðann úr skel. Hann býður mér enn bita, ég færist undan og ber við annríki, nú verði ég að drífa mig. Ég slepp þó ekki því nú þarf að sýna mér refinn undir húsveggnum, lokaðan inni í vírnetsbúri svo fólk geti skoðað hann í návígi. Honum verður kannski sleppt í haust, nú eða lógað, það fer eftir duttlungum fangavarðarins. Þangað til bíður rebbi örlaga sinna þarna í búrinu og börn góna á og pota í hann með löngum grasstráum sumarlangt.
Þegar ég hef upplýst hverrar ættar ég sé og hvað ég ætli að sýsla í þorpinu kveðjumst við og ég geng til kirkju, fjöðrum fengin að hafa komist með óskaddað mannorð frá hákarlsmálinu.

Kirkjan er yndisleg, gamaldags og í henni er kalt og góður ilmur af timbri, fólki og bænum. Ég fikra mig upp brattan fjalastigann á kirkjuloftið og set mig þar niður á trébekk. Dreg djúpt andann og tek inn helgi og kyrrð sem aðeins þerriflugur suðandi á gluggunum sólarmegin rjúfa. Altaristaflan, erindi mitt í þetta guðshús, blasir við mér á veggnum ofan við altarið; altaristaflan sem hinn valinkunni og ástsæli listmálari Jóhannes Kjarval málaði árið 1914 að beiðni kvenfélagsins á staðnum. Slíkt var auðsótt mál þar sem hann var uppalinn á Borgarfirði og ævinlega kallaður Jói í Geitavík af heimafólki.
Kjarval kaus að gera fjallræðu Jesú Krists, einhverja frægustu ræðu heimsins, að yrkisefni og staðsetja hana í heimasveit sinni. Málaði Krist standandi efst á klettaborginni Álfaborg þar sem sjálf álfadrottning Íslands ku búa, Dyrfjöllin glæstu í baksýn eins og opna gátt yfir í eilífðarríkið og íbúa Borgarfjarðar og nærsveita sveipaða bláum og rauðum kyrtlum við fóskör meistarans að hlýða á boðskapinn í morgunsólinni.

Ég hef lengi ætlað mér að grandskoða og skrifa um þetta merkilega málverk sem hefur verið umtalað frá upphafi. Meðal annars gekk lengi sú flökkusaga að kirkjan hefði litið töfluna illu auga þar sem ekki þótti boðlegt að borgfirskur almúgi þekktist á myndverki af þessu tagi, hvað þá að Kristur sjálfur stæði í venjulegri íslenskri sveit og þar ofan í kaupið í salarkynnum heiðinnar álfadrottningar. Þá var ekki sama Jón og Séra Jón og er ekki enn á okkar dögum. Verður sjálfsagt aldrei.

Nú stend ég upp, fikra mig niður stigann og geng inn eftir að altaristöflunni til að skoða hana nákvæmlega. Hún er einkennilega falleg og afskaplega heiðrík eins og kirkjan sem geymir hana. Aldrei fór svo að austfirskt sveitafólk gæti ekki verið í beinu sambandi við ljós heimsins hvað sem ergelsi hinna innvígðu kirkjunnar manna leið. Hvað er þó meira viðeigandi en að gera heimafólkið að sjálfum efnivið og jafnvel rekavið kærleikans?
Biblían segir að í fjallræðunni hafi Kristur kennt að ,,Allt sem þér viljið að aðrir menn gjöri yður, það skuluð þér og þeim gjöra“ og fleiri spekingar, uppreisnar- og andans menn hafa fyrr og síðar boðað sömu kenningu með misjöfnum árangri. Kristnin vill þó ævinlega eigna sér heiðurinn af henni eins og öllum fjandanum öðrum þó hliðstæður finnist meira og minna í öllum trúarbrögðum og allt endi í sama guði.

Ég sest á fremsta bekkinn til hægri við predikunarstólinn og hugleiði gleðilegan og að mér finnst alveg eðlilegan jöfnuð Krists og Borgfirðinga. Sem íslensk, hvít, gagnkynhneigð manneskja frá ríku landi á norðurhveli jarðar á 21. öldinni hef ég ekki fundið mikinn ójöfnuð á eigin skinni, nema þann sem felst í að vera kona í karlægri tilveru og á því hef ég rótgróna óbeit. Þó á ég atvik í minni mínu sem kenndi mér í einni svipan að líta alla menn jafna.
Þetta átti sér stað við Signubakka í París þegar ég var á sautjánda árinu og hafði lent á tali við glæsilegan ungan mann frá Malavi sem stundaði nám í kvikmyndagerð við háskóla í borginni. Við ákváðum að setjast inn um miðaftansleytið og fá okkur kaffi. Ungi maðurinn gaf nærstöddum þjóni merki, kurteis í bragði og vildi panta. Þjónninn, hvítur karl á miðjum aldri á svörtum kjóljakka, lést ekki sjá okkur. Eftir mikið en árangurslaust pat og bendingar gaf ég loks merki til þjónsins og það var eins og við manninn mælt, hann kom að borðinu og tók niður pöntunina frá mér. Þóttist þó ekki skilja hvað sessunautur minn pantaði uns ég endurtók það og fór við svo búið. Afgreiddi svo veitingarnar á borðið til okkar heldur snúðugt. Eftir kaffidrykkjuna og ánægjulegt spjall vildi ungi maðurinn gera upp og fór að afgreiðsluborðinu. Enginn vildi taka peningana hans og lyktaði heimsókninni á þetta veitingahús við Signu þannig að ég borgaði reikninginn og var auðsótt mál.
Þarna var ágætum manni sýnd purkunarlaus andúð og vanvirðing, væntanlega einungis vegna þess að hann var svartur en ekki hvítur. Þetta varð mér geysileg lexía og ég hef oft velt vöngum yfir þessu síðan.

Um tíma hélt ég að árangur væri að nást í auknu siðviti og að þjóðir heims myndu fagna fjölbreytileika mannlífsflórunnar fremur en að hræðast hann. Ég held að þvert á móti fari eðlilegum mannréttindum um víða veröld hrakandi, ekki síst vegna ótta og sérhagsmunagæslu. Eins og í altaristöflumálum þeirra Borgfirðinga og staðsetningu Jesú á Álfaborginni er á þjóðavísu ekki sama hver er þegar kemur að litarhætti, kyni, uppruna, þjóðfélagsstöðu, kynhneigð, heilbrigði, atvinnu, trú, stjórnmálaskoðun og þar fram eftir götunum. Ójöfnuður nær nýjum hæðum og of fáir taka mark á hinum mögnuðu orðum fjallræðunnar um jöfnuð og náungakærleika.

Þá dettur mér í hug þarna í Bakkagerðiskirkjunni önnur altaristafla sem líka olli úlfúð en það var mynd Ófeigs Jónssonar bónda á Heiðarbæ í Þingvallasveit af síðustu kvöldmáltíð Jesú áður en hann var hengdur upp á krosstré fyrir að hafa skoðanir. Hana smíðaði bóndinn og málaði með heimagerðum litum á fjórða áratug nítjándu aldar og gaf kirkju sinni. Sem er ekki endilega í frásögur færandi nema af því að hann setti hangikjötslæri á borð fyrir hinn heilaga og lærisveinana og hefur þótt góðmeti. Einhverjum sveitungum Ófeigs þótti síðar af og frá að hægt væri að bera slíka fæðu fyrir sjálfan Krist, seldu töfluna ferðalangi á tíkall og fengu sér aðra danska og meira viðeigandi fyrir kristindóminn. Altaristafla Ófeigs, sem er undurfalleg í einfaldleika sínum, komst svo aftur fyrir eitthvað kraftaverk í Þingvallakirkju og hangir þar við hlið hinnar dönsku en skör lægra og til hliðar við altarið.
Kjarval hefði kannski þótt við hæfi að setja hákarl á kvöldverðarbakkann í stað hangikjöts og raðað Þingvellingum til borðs með Jesú, hver veit. Eins og mannssonurinn sagði og raunar sonur minn einnig þá er enginn betri en annar, en ekki verri heldur og þetta vissu bæði Kjarval og Ófeigur þó almennt skorti töluvert upp á þann skilning meðal mannkyns.

Þegar ég geng fram marrandi kirkjugólfið og er byrjuð að setja sögu altaristöflunnar saman í grein í höfðinu opnast fremri hurðin. Asískur ferðamaður stingur gljásvörtum kollinum inn fyrir og skimar varfærnislega um þessi vé mannjöfnuðar og náungakærleika. Við kinkum kolli og brosum þegar við mætumst í fordyrinu.

Ærslafulli páfagaukurinn

Fyrsta birta sagan 🙂

Pippin

– kötturinn sem hvarf

Lóuþræll

Ég hef elt lóur alla mína ævi. Einu sinni elti ég fallega unga lóu í Hrísey í margar klukkustundir. Talaði við hana á fuglamáli, reyndi að líkja eftir hljóðum hennar, hoppaði milli þúfna eins og hún. Við fórum vítt og breitt um eyna þennan dag og hún lét sig hafa það að ég elti hana. Hefur sjálfsagt þótt ég furðufugl sem vert væri að gaumgæfa. Eða óvenjuleg afþreying í straumi tímans. Ég var margs vísari um lóur eftir þennan dag.

Ég sat fyrir löngu síðan við hlið konu í kennslustund og leiddist fjarskalega mikið. Tók til við að horfa út um glugga og einblíndi út í innrammað vorið, sem var þá í einni hendingu brotið upp af fjórum lóum sem sáu matarvon í grasflákanum utan gluggans. Hnippti í lagskonu mína og benti henni á blessaða vorboðana að háma í sig væna maðka. ,,Jah, líta lóur virkilega svona út,“ sagði hún dræmt og lýsti því yfir að hún hefði hvorki fyrr né síðar haft áhuga á lóum eða öðrum fyglum af nokkurri tegund. Þetta varð mér töluvert áfall, því að ég hélt sannast sagna að ekki væri hægt að vera Íslendingur, hvorki ungur né gamall, án þess að vita gjörla hvernig lóur líta út. Svona er maður vitlaus. Upp úr þessu fór mig að gruna að ég hefði einhverja sérkennilega og jafnvel vafasama lóuáráttu.

Svo var ég eitt sinn að ganga upp á Egilsstaðakollinn snemmvors í blíðu veðri eftir langvarandi hret. Þegar örfáir metrar voru eftir upp á blákollinn heyrði ég þyt, eða öllu heldur djúpan súg og í sama mund flugu svo sem eins og hundrað lóur í þéttum sverm yfir höfuð mitt og einhentu sér niður á túnbleðil við blágrænt Lagarfljótið. Vindurinn undan vængjum þeirra feyktist í andlit mitt og ég fann af þeim nýstárlega lykt sem einkenndist af mold og heitu, blautu fiðri. Á þessu andartaki gekk mitt vor í garð og ég var djúpt snortin.

Það var um nótt í Þingvallasveit að ég sá lítinn fugl hnipra sig saman á miðjum veginum. Hann stóð þarna stjarfur á miðlínunni, upplýstur af flóðljósum bifreiðar minnar og þóttist vera dauður eins og fugla er oft háttur við slíkar aðstæður. Ég sté út og nálgaðist hann varfærnislega. Þetta reyndist þá vera lóuungi, svo agnarlítill að hann hvarf næstum í greip mína þegar ég tók hann ofurvarlega upp. Hann skeit í lófann á mér og hjarta hans barðist svo ótt að ég hélt það myndi springa af áreynslu. Nú hefði ég átt að setja ungakrílið út fyrir veg og leggja að honum dálítinn mosa til hlýinda uns hann jafnaði sig. En nei, ég ákvað samstundist að gerast hinn mikli bjargvættur málleysingja og tók ungann með mér heim. Lagði hann i litla körfu með mosa og grasi og setti hjá honum vatnsskál og brauðmola. Vaktaði krílið svo það sem eftir lifði nætur og hafði þungar áhyggjur, því hann virtist trauðla ætla að jafna sig. Hann dó í dagrenningu og ég hneigist til að halda að ég hafi drepið hann úr umhyggjusemi.

Ein af mínum mestu hamingjustundum var þegar ég fann fyrsta lóuhreiðrið. Ungarnir voru nýskriðnir úr eggjum og voru óttalega pasturslitlir. Vantaði samt ekki ákefðina í ætið. Lífsviljinn fer ekki eftir stærð. Það var sérkennilegt og fagurt að horfa á fiður og fjaðrir í einni allsherjar ringulreið, fíngerðir litirnir farnir að láta á sér kræla og ungarnir allir úfnir og væskilslegir. Og áttu eftir að axla þá hrikaþungu ábyrgð að verða glæstir vorboðar heillar þjóðar, klæðast fagurfiðraðri kápu sinni og komast í hádegisfréttirnar að ári. Greyin litlu. Það er ekki lítil ábyrgð að fæðast til svo göfugs hlutverks. Skyldi þetta vera einhverslags vorboðaduld sem fær mig til að leggja lag mitt við lóur?

Enn skima ég um eftir lóum og legg eyru við hljóð þeirra. Enn tekur hjarta mitt aukaslag af geðshræringu og fögnuði þegar fyrstu lóurnar koma til landsins að vori. Enn fyllist ég óskilgreindri hamingju og værð þegar ég geng móana og heyri lóusöng vefjast í þá íslensku, einstöku sumarsinfóníu sem ekkert, nei ekki neitt á þessari jörð okkar, fær jafnast á við.

Lóur

Heiðlóur hópa sig um haust
í hraunhella að hvíla þar um langan vetur.
Með lauf í nefi leita þær sér griða
og sofa þungt er kaldir vindar næða.

Raskaðu ekki ró þeirra á hraunsvæflum,
þá rofnar líf og dafnar ekki framar.
Við vetrarlok bærast vængir glóðfiðraðir
og vorboðar bera okkur ljúfa tíð.

Birt í ritinu Á sprekamó, tileinkað Helga Hallgrímssyni náttúrufræðingi sjötugum. Útg. 2005.

– Steinunn Ásmundsdóttir er rithöfundur og ljóðskáld –